Iso-waarde: hoe 'clean' moeten je foto's zijn?

Meestal kiezen we bij het samenstellen van het programma voor thema's die gericht zijn op inspiratie en creativiteit. Maar het kan eveneens nuttig zijn om het eens te hebben over een meer technisch aspect van het fotograferen. Afgelopen weken hebben we ons daarom wat verder verdiept in het onderwerp iso-waarde, een van de drie factoren van de zgn. belichtingsdriehoek.

Tijdens de clubavond van 26 januari heeft Tina een uitleg gegeven over verschillende aspecten van iso-waarde.
Het is een factor waar moeilijker vat op te krijgen is, omdat het per model camera verschilt hoe een bepaalde iso-waarde uitpakt. Daarnaast gaan er tevens enkele misvattingen over rond; de effecten van iso-waarde worden vaak wat versimpeld uitgelegd. Zo leren beginnende fotografen meestal dat een hoge iso-waarde ruis en korrel in foto's veroorzaakt en daarom wordt door sommigen zelfs afgeraden om een hogere iso-waarde te gebruiken.

In werkelijkheid is de relatie tussen iso-waarde en ruis echter toch wat ingewikkelder en ook binnen de bekende belichtingsdriehoek is de rol van iso-waarde niet helemaal gelijkwaardig aan die van diafragma en sluitertijd. Op het moment dat je de iso-waarde verhoogt, gaat het namelijk meestal om situaties met weinig omgevingslicht. Wat er dan feitelijk gebeurt is dat er te weinig licht op de sensor valt.

Bij het belichten van een foto zijn er effectief 3 factoren die bepalen hoeveel licht de sensor opvangt: diafragma, sluitertijd en de hoeveelheid omgevingslicht. De iso-waarde-instelling is daarbij vergelijkbaar met de volumeknop op een radio: is het lichtsignaal zwak, dan kun je dat signaal versterken door de iso-waarde omhoog te zetten. Daarbij versterk je echter ook onregelmatigheden in het licht mee, die zichtbaar zijn als ruis/korrel in de foto. De onderbelichting is de hoofdoorzaak van de ruis en niet zozeer de iso-waarde an sich. De hoogte van de iso-waarde heeft immers geen invloed op de hoeveelheid licht die op de sensor valt.

Dat ruis niet zozeer veroorzaakt wordt door een hoge iso-waarde kan je zelf testen door foto's te maken met verschillende belichtingen. Na de presentatie op 26/1 zijn verschillende clubleden zelf aan de slag gegaan met een thuisopdracht. Hierbij werden twee verschillende 'belichtingstrapjes' gemaakt met als resultaat dus twee series foto's.
De opzet was als volgt: aan clubleden werd gevraagd om een fles afwasmiddel of iets dergelijks in een bepaalde setting te fotograferen, zodat er een duidelijk onderwerp zou zijn en de gemaakte foto's vergelijkbare beeldelementen zouden bevatten. 

- In de ene serie werden de foto's correct belicht, maar wel met een oplopende iso-waarde, die bij elke stap met een stop werd verhoogd. Om dat te compenseren werd de sluitertijd bij elke stap steeds gehalveerd. Diafragma werd in beide series op dezelfde waarde gehouden. 

- In de andere (tweede) serie werd tevens de iso-waarde constant gehouden (d.w.z. op de vaste basiswaarde gezet), maar bij elke stap werd wel de sluitertijd gehalveerd, zodat elke volgende foto een stop verder onderbelicht werd. Vervolgens zijn de foto's uit deze serie achteraf gecorrigeerd in belichting (dus elke keer +1 stop lichter gemaakt), zodat alle foto's uit deze serie een correcte belichting kregen.

Het was hierbij nadrukkelijk de bedoeling om geen ruiscorrectie te gebruiken, zodat de effecten van een hogere iso-waarde en onderbelichting goed zichtbaar zouden zijn in de ruisniveaus. Zo kun je dus goed vergelijken of het gunstiger is om de iso-waarde te verhogen of dat je deze beter laag kunt houden en achteraf de foto lichter maken. 

De resultaten van deze tests waren vrij duidelijk: de iso-waarde laag houden en de foto onderbelichten geeft niet minder ruis dan de iso-waarde omhoog zetten en op die manier de foto correct belichten. En soms levert de onderbelichting (waarbij achteraf de foto lichter werd gemaakt) zelfs nog éxtra ruis op in het beeld. We kunnen hieruit de conclusie trekken dat gebruik van een lage iso-waarde geen garantie geeft dat foto's ruisvrij zullen zijn. En feitelijk kan het in bepaalde situaties zelfs zo zijn dat een hogere iso-waarde mínder ruis oplevert, indien het alternatief zou zijn dat de foto erg onderbelicht zou raken.  

Het is dus vooral onderbelichting die zorgt voor korrel in het beeld: het lichtsignaal dat op de sensor valt is te zwak. In hoeverre dat tot ruis leidt verschilt wel sterk per cameramodel.
 

In het ideale geval is het vanzelfsprekend beter om correct te belichten door zoveel mogelijk licht op de sensor te laten vallen: door middel van sluitertijd en/of diafragma en eventueel (indien mogelijk) ook licht toe te voegen. De iso-waarde verhogen is min of meer een noodoplossing, maar soms zijn er situaties met weinig omgevingslicht en is het niet mogelijk om bijvoorbeeld de sluitertijd langer te maken omdat dat bewegingsonscherpte oplevert. En is het ook niet mogelijk of wenselijk om de diafragma-opening groter te maken, omdat de lens dat niet toelaat of omdat er een bepaalde scherptediepte nodig is. Extra licht toevoegen (door bijvoorbeeld te flitsen) kan ook niet altijd. En in die gevallen biedt het gebruik van een hogere iso-waarde ons wél de mogelijkheid om wellicht toch nog heel bruikbare foto's te maken.   

Het instellen van de iso-waarde heeft te maken met het goed belichten van foto's. Vaak is het wenselijk om de iso-waarde als laatste te kiezen binnen de belichtingsdriehoek, omdat deze factor een wat ander gewicht heeft dan diafragma en sluitertijd. Als je vanuit de hand fotografeert bij wisselende lichtomstandigheden en is er weinig tijd om de instellingen handmatig te kiezen, dan is het te overwegen om <iso auto> te gebruiken. De camera kiest dan namelijk de iso-waarde op basis van een lichtmeting en een gemiddelde belichtingswaarde. Wel zal je dan de belichtingscompensatie moeten gebruiken om een foto eventueel donkerder of lichter te maken, maar voor veel situaties werkt dat prima: dit is een snelle en handige methode om de belichtingsdriehoek te completeren. 

Camera's bieden meestal de mogelijkheid om een maximale iso-waarde in te stellen bij de <iso auto>-instellingen in het menu en soms kan je daar ook nog een maximale sluitertijd aan koppelen. Zo kan je handig gebruikmaken van de mogelijkheden die de camera te bieden heeft. Over het algemeen gebruiken camera's namelijk gewoon de belichtingsdriehoek bij het kiezen van instellingen, maar dan wel gebaseerd op een lichtmeting. Het grote voordeel hierbij is dat de camera een ingebouwde lichtmeter heeft, en die hebben wij mensen (helaas) niet.
 

Opmerkingen en aandachtspunten:

- Ruis is meestal vooral te zien in de donkerder delen van het beeld. Ook is het vaak 'aanweziger' in de onscherpere delen.  

- Voorkom overbelichting! Uitgebeten plekken zijn namelijk vaak achteraf niet goed te corrigeren. Als je moet kiezen tussen overbelichte plekken (uitgebeten) en onderbelichte plekken (ruis), dan zijn die laatste meestal iets beter te herstellen en vaak ook wat minder storend. Maar het blijft altijd zorgvuldig afwegen, zeker bij grote contrasten in het beeld kom je soms voor dilemma's te staan.

- Ruis is achteraf vaak ook beter te corrigeren dan onscherpte die ontstaat door bewegingen en/of te weinig scherptediepte, dus als je moet kiezen tussen een te lange sluitertijd en een hoge(re) iso-waarde, dan liever maar dat laatste.

- Staat het onderwerp stil en heb je een statief: verleng dan (indien mogelijk) de sluitertijd zodat er meer licht op de sensor kan vallen en je de iso-waarde wellicht op de basiswaarde van de camera kunt houden. 

- Het verschilt per cameramodel in hoeverre een hogere iso-waarde en/of onderbelichting ruis oplevert. Dat heeft te maken met sensortechniek en deels een beetje sensorformaat. Meestal slagen nieuwere camera's er wel beter in om 'cleane' foto's* af te leveren. 

- Het is best subjectief in hoeverre je ruis storend vindt, het kan soms zelfs mooi zijn (bijv in zwart-wit). Pas hierbij op met té sterk pixelpeepen! (d.w.z. overmatig inzoomen op details op het beeldscherm van je computer)

- Ga niet té ver in de ruiscorrectie: daarmee 'veeg' je vaak ook fijne details uit en vanaf normale kijkafstanden is ruis vaak helemaal niet erg zichtbaar, zeker niet in fotoprints. Door rigoureus álle eventuele ruis uit een foto te halen, haal je namelijk vaak ook een beetje de 'ziel' uit een foto, zo kunnen bijvoorbeeld fijne texturen daardoor bijvoorbeeld verdwijnen. Een te zware ruisonderdrukking kan tevens de oorzaak zijn van bepaalde 'artefacts' (rare/onnatuurlijke foutjes in de details van het beeld).  

- Het kan nuttig zijn om voor jezelf te bepalen welk ruisniveau jij nog acceptabel vindt en welke iso-waarde daarbij hoort voor deze camera. Natuurlijk kan je daarbij ook nog meewegen in hoe goed je bewerkingssoftware de ruis eventueel nog kan corrigeren zonder al te veel detail kwijt te raken. Dit zou dan de iso-waarde kunnen zijn die je wellicht kunt gebruiken in het <iso auto>-menu van je camera.    

* Met 'clean' wordt bedoeld de mate waarin een fotobestand er scherp en helder uitziet en vrij is van ruis en andere ongerechtigheden. 

De foto hierboven is gemaakt door Beate, deze geeft een indruk van de manier waarop clubleden ermee aan de slag zijn gegaan. Hieronder nog wat andere voorbeelden uit de thuisopdracht. De foto's zijn wel enigszins verkleind, maar bieden toch een globale indruk van de verschillende tests (klik op de foto's op ze te vergroten). 

Twee foto's van Ruud. De linkerfoto is gemaakt met iso 800, vooral in de achtergrond wordt wel wat korrel zichtbaar, maar de details zijn nog mooi scherp en fijn gedefinieerd. De rechterfoto is gemaakt met een flinke onderbelichting (-4,5 stop) en is daarna weer lichter gemaakt. Nu wordt de ruis echt goed zichtbaar, zeker in de achtergrond, waarbij met name de kleurruis toch wel enigszins storend zou kunnen zijn als je op detailniveau gaat kijken.

Opvallend is ook dat de onderbelichte foto wat afwijkende kleuren (zwemen) vertoont, dat leek bij meerdere clubleden het geval te zijn. 

Links de testopstelling van Jan. Hij heeft daarna een uitsnede gemaakt uit de foto's zodat de details en de eventuele ruis meteen zichtbaar zijn. In de rechterfoto een uitsnede uit een foto die met 5 stops onderbelichting is gemaakt en die achteraf weer is 'opgelicht'. Hier is duidelijk een korrel aanwezig. Toch zijn de details ook nog wel mooi scherp en waarschijnlijk is deze fijne korrel nauwelijks zichtbaar als je deze foto in zijn geheel zou bekijken, want we zien hier slechts een klein stukje van het totale beeld.